Czy zastanawialiście się kiedyś, jak powstawały obrazy i ilustracje na długo przed wynalezieniem fotografii, drukarek i komputerów? Dziś wystarczy jedno kliknięcie, aby wydrukować dowolny obraz. Jeszcze kilkaset lat temu każdy egzemplarz wymagał ogromnej wiedzy, cierpliwości i mistrzowskiego opanowania warsztatu.

To właśnie dlatego rozpoczynamy cykl artykułów poświęcony rodzajom druków artystycznych i grafice warsztatowej. W kolejnych wpisach przyjrzymy się najważniejszym technikom, ich historii oraz temu, dlaczego mimo upływu wieków wciąż fascynują artystów, kolekcjonerów i miłośników sztuki.

Czym jest grafika warsztatowa?

 

Grafika warsztatowa, nazywana również artystycznymi technikami drukowania, obejmuje wszystkie tradycyjne metody tworzenia odbitek z wcześniej przygotowanej formy drukowej. To właśnie dzięki nim przez stulecia powielano dzieła sztuki, ilustracje książkowe, mapy czy dokumenty.

Co ciekawe, wiele technik, które dziś kojarzymy przede wszystkim ze sztuką, powstało z bardzo praktycznych potrzeb. Służyły do rozpowszechniania obrazów na długo przed pojawieniem się fotografii i nowoczesnej poligrafii. Warto pamiętać, że fotografia oraz elektroniczne metody reprodukcji mają zaledwie około 150 lat, natomiast historia grafiki warsztatowej liczy już wiele stuleci.

Niektóre historyczne techniki przetrwały do dziś. Co więcej – część z nich nadal znajduje zastosowanie nie tylko w pracowniach artystycznych, ale również w przemyśle. Przykładami są staloryt, światłodruk czy sitodruk.

Jak dzielimy techniki druku artystycznego? Najprostszym sposobem klasyfikacji technik drukarskich jest sposób ułożenia elementów drukujących względem tych, które farby nie przenoszą.

Cztery podstawowe grupy druków artystycznych

 

  • DRUK WYPUKŁY

    W tej technice farba znajduje się na wypukłych elementach formy drukowej. Do najważniejszych technik należą drzeworyt, linoryt, metaloryt, kamienioryt.

  • DRUK WKLĘSŁY

    Tutaj farba pozostaje we wgłębieniach przygotowanej płyty, a papier pod dużym naciskiem wyciąga ją z zagłębień. Najbardziej znane techniki to akwaforta, akwatinta, mezzotinta, miedzioryt, staloryt, sucha igła.

  • DRUK PŁASKI

    W druku płaskim powierzchnia matrycy pozostaje równa. O tym, gdzie przyjmie się farba, decydują właściwości chemiczne powierzchni. Do tej grupy zaliczamy między innymi litografię, algrafię, cynkografię, światłodruk.

  • DRUK SITOWY

    Najbardziej rozpoznawalną techniką tej grupy jest serigrafia, czyli artystyczna odmiana sitodruku. Technika ta do dziś jest niezwykle popularna zarówno w sztuce współczesnej, jak i w produkcji przemysłowej.

Papier – znacznie ważniejszy, niż mogłoby się wydawać

 

W grafice artystycznej ogromne znaczenie ma nie tylko sama technika, ale również odpowiednio dobrane podłoże.

Przez wiele stuleci artyści korzystali przede wszystkim z ręcznie czerpanych papierów, które często samodzielnie przygotowywali do konkretnej techniki. Dopiero w XIX wieku zaczęły pojawiać się papiery produkowane maszynowo, a wraz z rozwojem grafiki powstawały ich kolejne specjalistyczne odmiany.

Prawdziwy przełom nastąpił w drugiej połowie XX wieku, kiedy przemysł papierniczy rozpoczął produkcję papierów przeznaczonych wyłącznie do grafiki warsztatowej. Mimo to wielu współczesnych grafików nadal samodzielnie przygotowuje papier, dostosowując go do własnego stylu pracy.

Historia farb drukarskich

 

Przez setki lat artyści przygotowywali je własnoręcznie. Wykorzystywano sadzę jako pigment oraz olej lniany jako spoiwo – składniki, które do dziś pozostają podstawą wielu farb drukarskich.

Pierwsza fabryka farb drukarskich powstała w Monachium w 1765 roku. Początkowo produkowano niemal wyłącznie czarną farbę, jednak rozwój nowych technik szybko zwiększył zapotrzebowanie na kolory. Zaczęto wykorzystywać naturalne pigmenty, takie jak ochra, umbra czy cynober, a później również barwniki pochodzenia roślinnego i zwierzęcego.

Ogromny wpływ na rozwój farb miało wynalezienie litografii przez Aloisa Senefeldera. Rosnąca popularność tej techniki sprawiła, że producenci zaczęli oferować coraz bogatszą paletę profesjonalnych farb dla artystów i drukarni.

Jak powstawały odbitki?

 

Samo przygotowanie matrycy było dopiero początkiem pracy. Aby przenieść obraz na papier, należało zastosować odpowiedni nacisk. Najprostsze odbitki wykonywano ręcznie przy użyciu kostki introligatorskiej.

Z czasem pojawiły się specjalne prasy drukarskie dostosowane do różnych technik. Prasa do miedziorytu różni się konstrukcją od prasy litograficznej, ponieważ każda technika wymaga innego sposobu docisku. Warto podkreślić, że wiele tradycyjnych pras wykorzystywanych jest przez artystów do dziś, a ręczne wykonywanie odbitek pozostaje jedną z najbardziej cenionych cech grafiki warsztatowej.

Dlaczego grafika warsztatowa wciąż zachwyca?

 

W świecie masowej produkcji i cyfrowych wydruków grafika warsztatowa przypomina, że każdy egzemplarz może być małym dziełem sztuki. Każda odbitka przechodzi przez ręce artysty, a drobne różnice pomiędzy kolejnymi egzemplarzami nadają im wyjątkowy charakter.

To właśnie połączenie rzemiosła, historii i sztuki sprawia, że tradycyjne techniki drukarskie nie tracą na popularności i nadal inspirują kolejne pokolenia twórców.

To dopiero początek naszego cyklu o historii i rodzajach druku artystycznego

 

W następnych artykułach przyjrzymy się każdej grupie technik osobno. Zaczniemy od druku wypukłego, czyli techniki, od której rozpoczęła się historia europejskiego drukarstwa. Opowiemy o drzeworycie, linorycie oraz innych metodach, pokażemy, jak powstają odbitki i dlaczego do dziś są cenione przez artystów oraz kolekcjonerów.

Jeśli interesuje Cię historia sztuki, grafika artystyczna lub tradycyjne techniki drukarskie, koniecznie śledź kolejne wpisy. Przed nami fascynująca podróż przez kilkaset lat rozwoju sztuki druku.