Grafika warsztatowa cz. 2. Drzeworyt, początki drukarstwa

Drzeworyt – najstarsza technika grafiki warsztatowej 

Drzeworyt to technika, od której w dużej mierze rozpoczęła się historia europejskiego drukarstwa i grafiki artystycznej. Obok kamieniorytu uznawany jest za najstarszą technikę graficzną. Choć dziś kojarzy się głównie z muzeami, galeriami i kolekcjonerami, w rzeczywistości przez setki lat drzeworyt był jednym z najważniejszych sposobów rozpowszechniania obrazów, ilustracji i wiedzy. 

To właśnie dzięki drzeworytom powstawały pierwsze ilustrowane książki, mapy oraz grafiki religijne. Zanim wynaleziono fotografię i nowoczesne metody reprodukcji, niemal każdy obraz przeznaczony do wielokrotnego odbijania wymagał ręcznej pracy rytownika. 

W pierwszym artykule naszego cyklu opisaliśmy, czym jest grafika warsztatowa oraz jak dzielą się techniki druku artystycznego. Jeśli jeszcze go nie czytałeś, warto zacząć właśnie od niego, ponieważ stanowi doskonałe wprowadzenie do świata tradycyjnych technik drukarskich. 

Naturalne usłojenie drewna często pozostaje widoczne na odbitce, nadając grafice niepowtarzalną fakturę. To cecha, której nie da się uzyskać żadną cyfrową metodą druku.

Historia drzeworytu – droga z Chin do Europy 

Historia drzeworytu sięga ponad tysiąca lat. W starożytności, był między innymi używany do druku na tkaninie. Najstarszym zachowanym okazem są tkaniny koptyjskie z VI w. Za kolebkę tej techniki uznaje się Chiny i Koreę. Rozpowszechniła się ona za sprawą buddystów, którzy wykonywali odbitki drzeworytowe ilustrując sutry dla celów misyjnych. Pierwszą zachowaną w całości drukowaną tak książką jest wydanie Sutry Diamentowej z 868.

W VIII w. sztuka cięcia drzeworytów przedostała się z Chin do Japonii, gdzie rozwinęła się w wyjątkowy sposób.

Drzeworyt wykonywały trzy osoby: malarz, rytownik i drukarz. To właśnie tam powstały słynne wielobarwne drzeworyty ukiyo-e przedstawiające pejzaże, aktorów teatru kabuki czy sceny z codziennego życia.

Czarno-białą odbitkę początkowo kolorowano ręcznie. W pierwszej połowie XVIII w. uzyskano odbitkę 2-3 barwną, a w drugiej połowie tego wieku pełną gamę kolorystyczną, wycinając formę (klocek) oddzielnie dla każdej barwy. w latach świetności drzeworytu japońskiego, tj. od II połowy XVIII w. do połowy XIX w. drukowano nawet drzeworyty dziesięciokolorowe.

Do Europy jako technika drukarska drzeworyt dotarł pod koniec XIV wieku. Początkowo wykorzystywano ją głównie do tworzenia obrazów religijnych oraz kart do gry. Szybko jednak okazało się, że drewniana matryca świetnie sprawdza się również jako ilustracja książkowa.

Prawdziwy rozkwit drzeworytu nastąpił po rozpowszechnieniu ruchomej czcionki przez Gutenberga. Czcionka Gutenberga odlewana była z metalu ale drukarnie potrzebowały ilustracji, które można było odbijać razem z tekstem. Drewniane klocki idealnie nadawały się do tego celu, ponieważ miały tę samą wysokość co czcionki drukarskie.

 

Przez kolejne stulecia technika rozwijała się równolegle z drukarstwem, aż w XIX wieku zaczęła ustępować miejsca nowocześniejszym metodom reprodukcji. Nie oznaczało to jednak końca drzeworytu – wręcz przeciwnie. Artyści zaczęli traktować go przede wszystkim jako samodzielną technikę artystyczną.

Jak powstaje drzeworyt? 

Proces tworzenia drzeworytu jest niezwykle pracochłonny, ale właśnie to sprawia, że każda odbitka ma wyjątkowy charakter. 

1. Wybór odpowiedniego drewna
   Najczęściej wykorzystuje się drewno gruszy, bukszpanu, wiśni, jaworu, lipy. Dobór gatunku ma ogromny wpływ na charakter grafiki. Twarde drewno pozwala uzyskać bardzo drobne detale, natomiast miękkie ułatwia wykonywanie bardziej ekspresyjnych kompozycji. 
2. Przygotowanie projektu
   Artysta nanosi rysunek bezpośrednio na deskę. Warto pamiętać, że odbitka będzie lustrzanym odbiciem matrycy, dlatego napisy i kierunki kompozycji trzeba zaplanować odpowiednio wcześniej. 
3. Rytowanie
   To najbardziej wymagający etap pracy. Specjalnymi dłutami usuwa się wszystkie elementy, które mają pozostać białe.  Wypukłe fragmenty stanowią później elementy drukujące. 
4. Nakładanie farby
   Na gotową matrycę nakłada się cienką warstwę farby drukarskiej za pomocą wałka. Farba pozostaje wyłącznie na wypukłych powierzchniach. 
5. Wykonanie odbitki
   Na matrycy układa się papier i dociska go prasą lub ręcznie przy użyciu kostki introligatorskiej albo specjalnego barenu.
   Każda odbitka wymaga dużej dokładności, dlatego nawet w większych edycjach poszczególne egzemplarze mogą nieznacznie się od siebie różnić. 

Najsłynniejsi artyści tworzący drzeworyty 

• Albrecht Dürer
  Bez wątpienia najwybitniejszy europejski twórca drzeworytów. Jego cykle, takie jak Apokalipsa czy Życie Marii, do dziś uznawane są za arcydzieła grafiki światowej. Zachwycają one niezwykłą precyzją i bogactwem detali Dürer udowodnił, że drzeworyt może być równie wartościowym medium jak malarstwo. 
• Utagawa Hiroshige
  Jeden z najwybitniejszych mistrzów japońskiego drzeworytu ukiyo-e. Jego pejzaże i słynne serie przedstawiające drogę Tōkaidō wywarły ogromny wpływ na europejskich impresjonistów. 
• Katsushika Hokusai
  Autor legendarnej Wielkiej fali w Kanagawie. Jego drzeworyty należą dziś do najbardziej rozpoznawalnych dzieł sztuki na świecie i do dziś inspirują grafików oraz projektantów. 
• Edvard Munch
  Norweski ekspresjonista wykorzystywał drzeworyt jako środek budowania silnych emocji i ekspresji. Eksperymentował z kolorem oraz fakturą drewna, nadając odbitkom niezwykle malarski charakter. 
• Władysław Skoczylas
  Jeden z najwybitniejszych polskich drzeworytników XX wieku. Inspirował się kulturą Podhala, folklorem oraz naturą. Tworzył charakterystyczne kompozycje o wyrazistym rytmie, które należą dziś do klasyki polskiej grafiki artystycznej.

Czy drzeworyt jest oryginałem? 

To pytanie pojawia się bardzo często. Wbrew powszechnej opinii oryginalna odbitka wykonana techniką drzeworytu, nie jest reprodukcją. 

Odbitka wykonana z autorskiej matrycy stanowi oryginalne dzieło sztuki, pod warunkiem że została wykonana zgodnie z zamierzeniem artysty. Dlatego grafiki warsztatowe są numerowane, sygnowane i często wykonywane w limitowanych nakładach. Podobnie jak w innych technikach warsztatowych.